Buket FİTOZ

Maaşınızı mı karşılaştırıyorsunuz, geleceğinizi mi?

Geçtiğimiz günlerde danışmanlığını yaptığım genç bir arkadaşla konuşuyorduk.

Türkiye'de çalışıyor, para kazanıyor ve Kosova'ya gelerek yeni bir hayata başlamayı değerlendiriyordu.

Bir noktada tereddüdünü dile getirdi:

“Burada da kazanıyorum. Acaba böyle bir değişiklik yapmak gerçekten doğru mu?”

Bu soruyu çok iyi anlıyorum.

Çünkü bir insanın alıştığı düzeni bırakıp başka bir ülkeye taşınması, yalnızca iş değiştirmesi değildir. Yaşadığı şehri, sosyal çevresini, günlük alışkanlıklarını ve geleceğine dair beklentilerini de yeniden değerlendirmesidir. 

Ama konuşurken fark ettim ki genç arkadaşım iki ülke arasındaki farkı yalnızca bugünkü kazanç üzerinden hesaplıyordu. Oysa benim baktığım yerde çok daha büyük bir denklem vardı.

Bir işin değeri yalnızca bugün kazandırdığı para değil, yarın size açabileceği kapılardır

Önce rakamları konuşalım

Kosova'nın başkenti Priştine'de kuryelik, teslim edilen paket sayısına ve çalışma koşullarına bağlı bir gelir modeli sunuyor. Sahada kullanılan çalışma modelinden iki örnek verelim.

Örnek 1 — Temkinli kazanç hesabı

Gösterge	Örnek değer
Günlük çalışma	12 saat
Aylık çalışma	26 gün
Günlük teslimat	40 paket
Paket başına brüt bedel	2 €
Filo komisyonu	%30
Aylık teslimat geliri	1.456 €
Ofis bonusu	+100 €
Bahşiş ve sistem bonusu varsayımı	+250 €
Örnek toplam	1.806 €

Bu hesapta aylık 1.040 paket teslim edildiği için, örnek aldığımız şubenin 950 paket hedefi aşılmış oluyor. İlgili şube koşullarında motor kira bedelinin alınmaması da ek bir avantaj.

Örnek 2 — Daha yüksek tarifeli saatlerde çalışma

Gösterge	Örnek değer
Günlük çalışma	12 saat
Aylık çalışma	26 gün
Günlük teslimat	40 paket
Paket başına brüt bedel	2,80 €
Filo komisyonu	%30
Aylık teslimat geliri	2.038,40 €
Ofis bonusu	+100 €
Bahşiş ve sistem bonusu varsayımı	+300 €
Örnek toplam	2.438,40 €

Sabah erken, gece geç veya olumsuz hava koşullarındaki teslimatlar bazı dönemlerde daha yüksek paket tarifeleri ve kampanyalar sunabiliyor. Ancak bu saatlerde çalışmak daha yorucu olabilir. Yüksek tarife, her gün aynı sayıda paket alınacağı anlamına gelmez.

Burada benim dikkat çekmek istediğim yalnızca 1.800 veya 2.400 euro ihtimali değil.

Bu gelirin nasıl bir yaşam maliyetiyle karşılandığı ve ne kadarının geleceğe yatırım olarak ayrılabildiği.

Bu iki tablo garanti gelir değil, belirli varsayımlarla oluşturulmuş örneklerdir. Komisyon sonrası teslimat kazançlarıdır; yakıt, yemek, konaklama ve diğer kişisel giderler ayrıca düşülmelidir. Bonuslar ve motor kira muafiyeti şubeye ve döneme bağlıdır.

“Peki, aylık giderim ne olacak?” sorusunu da duyar gibiyim. 

Benim ilk tavsiyem konaklama planını doğru yapmak: Mümkünse iki arkadaş birlikte gelmek, hem uyum sürecini kolaylaştırır hem de kira yükünü paylaşır. Uzun süreli hostel konaklaması yerine, şartlar uygunsa iki kişinin eşyalı bir evi paylaşmasını öneriyorum.

Priştine'de yaşamaya başladığınızda dikkatinizi çeken ilk konulardan biri, konut piyasasının Türkiye'den farklı işleyişidir. Evlerin önemli bölümü eşyalı kiralanır. Bazılarında elektrikli ısıtma, eski yapılarda ise Termokos olarak bilinen merkezi ısıtma sistemi bulunur. Sahada karşılaştığımız yaklaşık kiralama aralıkları şöyle:

Priştine'de örnek aylık konut kiraları

Konut	Merkezde başlangıç	Merkeze yaklaşık 20 dakika uzaklıkta
1+1	350 €	250 €
2+1	400 €	300 €
3+1	450 €	350 €

Bazı binalarda aylık aidat yaklaşık 10–15 € seviyesinde. Ortak alan kullanımı , çöp vergisi gibi kalemlerden oluşur. Evlerde termokos yok ise ısıtma klima + yerden ısıtmalı elektrikli kat kaloriferinden oluşur. Ocaklar dahi elektriklidir , yakıtlı  sistem neredeyse yoktur.

Yaşam kalitesini belirleyen yalnızca kira da değil.

Bir kafede oturabilmek, spor salonuna gidebilmek, yeni bir dil öğrenebilmek, sosyal hayata katılabilmek...

Örneğin yerel piyasada bazı dil kurslarını aylık 40-70 € civarında, ekonomik spor salonu üyeliklerini yıllık 80 € seviyesinde bulmak mümkün olabiliyor. Şehir merkezindeki bazı kafelerde 2 € civarında kahve içebiliyorsunuz. Şehrin turistik, merkezi konumunda kaliteli bir et restoranında 10 € a yemek yiyebiliyorsunuz. Normal bir restoranda  1-5 € arasında çok doyurucu yemek yiyebiliyorsunuz ve en önemlisi sağlığınızı riske atmadan…!

Bunlar her işletmede geçerli sabit fiyatlar değil. Ancak yaşam maliyetini değerlendirirken yalnızca temel ihtiyaçlara değil, gündelik hayatın erişilebilirliğine de bakmak gerektiğini gösteren örnekler.

Bir kuryenin aylık gider hesabı — iki kişinin ev paylaştığı örnek

Kişi başı kira: 150 € (300 € tutarında paylaşımlı 2+1 ev varsayımı)

Aidat payı: yaklaşık 5–7,50 €; elektrik, ısınma, su ve internet: kullanıma göre ayrıca

Yeme-içme: yaklaşık 300 €/ay (kişisel tüketimle değişir)

Benzin: yaklaşık 9 € × 26 çalışma günü = 234 €/ay (çalışma yoğunluğuna göre değişir)

Bu örnekte kira + aidat payı + yeme-içme + yakıt yaklaşık 689–692 € tutar. Faturalar, kişisel harcamalar, dahil değildir. Dolayısıyla gelirden kalan tutarı hesaplarken tüm giderleri birlikte değerlendirmek gerekir.

Çünkü önemli olan yalnızca ne kadar kazandığınız değil, kazandığınız parayla nasıl yaşayabildiğinizdir.

Peki ya beş yıl sonrası?

Genç arkadaşımla konuşurken asıl üzerinde durduğum konu buydu. Diyelim ki bugün Kosova'ya kurye olarak geldi. Bir yıl çalıştı. Ülkeyi tanıdı, Arnavutça öğrenmeye başladı, çevre edindi, piyasayı gözlemledi ve birikim yaptı.

İkinci yıl geldiğinde hâlâ aynı işi yapabilir. Ama artık önünde başka seçenekler de olabilir. 

Bir kurye ekibinin operasyonunda görev almak, satış ve ticaret alanına geçmek, eğitimini sürdürmek veya kendi işini kurmak gibi.

Benim için kuryelik burada bir son durak değil; doğru planlandığında ekonomik bağımsızlığa giden ilk basamaklardan biri olabilir.

Bu, herkesin girişimci olmak zorunda olduğu anlamına gelmiyor.

Ama girişimcilik hedefi olan bir genç için başlangıç işinin ona ne kadar birikim, deneyim ve pazar bilgisi sağlayabileceğini değerlendirmek son derece önemli.

Girişimcilik neden denklemi değiştiriyor?

Kosova'da dikkatimi çeken en önemli alanlardan biri küçük ölçekli ticari faaliyetlerin kurulabilmesi için mevcut maliyet ve vergi yapısı.

Vergi sistemi, faaliyet türüne ve ciroya bağlı olarak farklı modeller içeriyor.

İş kurmayı düşünenler için ekonomik çerçeve

Konu	Genel çerçeve
Küçük ölçekli ticaret ve taşımacılık	Uygun koşullarda brüt gelir üzerinden %3
Küçük ölçekli hizmet faaliyetleri	Uygun koşullarda brüt gelir üzerinden %9
Standart kurumlar vergisi	Vergilendirilebilir kâr üzerinden %10
KDV kayıt eşiği	Yıllık 30.000 € ciro
Örnek şirket devam gideri	Muhasebe ve şirket adresi için yaklaşık 70 €/ay başlangıç modeli

*Bu oranlar tüm şirketlere aynı şekilde uygulanmıyor; işletmenin hukuki yapısı, faaliyeti, cirosu ve vergi yükümlülükleri belirleyici.

Kosova’da Girişimci olabilmek için her zaman çok büyük bir sermayeyle başlamak gerekmiyor.

Doğru sektörde, küçük ölçekte, giderlerini kontrol ederek ve pazarı tanıyarak büyümek mümkün.

Kosova yalnızca küçük bir iç pazar değil

Bir ülkeyi yatırım açısından değerlendirirken yalnızca nüfusuna bakarsanız önemli bir noktayı kaçırabilirsiniz.

Kosova'nın Türkiye ile serbest ticaret anlaşması bulunuyor.

CEFTA ülkeleriyle ve Avrupa Birliği ile de tercihli ticaret düzenlemeleri mevcut.

Bu anlaşmalar belirli ürünlerde, gerekli menşe koşulları sağlandığında, indirimli veya sıfır gümrük vergisi imkânı yaratabiliyor.

Örneğin EUR.1 dolaşım belgesi veya uygun menşe beyanı, belirli ticaret işlemlerinde tercihli tarifeden yararlanmanın araçlarından biri.

ABD menşeli ve gerekli koşulları sağlayan malların Kosova'ya ithalatında da 2025 yılında sıfır gümrük tarifesi uygulaması başlatıldı.

Kosova ithalat gümrük vergi oranı genel olarak %10 civarında , yaptırımları çok az ve gümrük mevzuatları daha kolay

Bu, ticaret yapanlar için dikkate değer bir gelişme.

Türkiye–Kosova Serbest Ticaret Anlaşması, menşe kurallarını sağlayan ürünlerde tercihli gümrük tarifesi sunuyor. Millileşmiş birçok üründe ithalat KDV oranı %18-20 lerden %1 oranına düşebiliyor. 

Benim gördüğüm fırsat, Kosova'nın yalnızca kendi tüketicisine satış yapılacak bir pazar olmaması.

Doğru ürün, doğru tedarik zinciri ve doğru mevzuat planlamasıyla bölgesel ticaret için bir başlangıç noktası da olabilir.

Henüz kurulmamış iş modellerinin değeri

Bir önceki yazımda da söylediğim gibi, Kosova’da zaman zaman bir zaman makinesiyle Türkiye’nin 15 yıl öncesine gitmiş gibi hissediyorum. Türkiye’de yıllardır kullanılan bazı perakende, hizmet ve operasyon modellerinin burada henüz aynı yaygınlıkta olmadığını gözlemliyorum.

Bu durumun her zaman bir eksiklik olduğunu söyleyemeyiz. Bazen talep henüz oluşmamıştır.

Bazen pazarın ölçeği yeterli değildir. Ama bazen de doğru modeli doğru zamanda kuracak girişimci henüz ortaya çıkmamıştır.

Özellikle perakende, teslimat ve lojistik, konut kiralama, konaklama hizmetleri, gayrimenkul yönetimi, bakım-onarım ve işletmelere sunulan profesyonel hizmetler araştırılmaya değer alanlar.

Konut talebinin ve şehirleşmenin gelecekte nasıl değişeceği de gayrimenkul, inşaat ve bunlara bağlı iş gücü ihtiyacı açısından takip edilmeli.

Bunların hepsi kesin büyüme vaatleri değil; saha araştırması, finansal analiz ve doğru zamanlama gerektiren yatırım alanları.

Gelişmekte olan pazarlarda fırsat, çoğu zaman henüz herkesin gördüğü yerde değildir

Eğitim de bir yatırım seçeneği

Bir ülkeye çalışmak için gitmek, eğitim hayatını geride bırakmak anlamına gelmiyor. Aksine, doğru planlandığında çalışırken eğitim almak, dil öğrenmek ve uluslararası geçerliliği olan akademik yeterlilikler edinmek de mümkün.

Kosova'da kamu ve özel üniversiteler arasında farklı bütçelere hitap eden seçenekler bulunuyor. 

Devlet Priştine Üniversitesi'nin yayımladığı tarifelerde bazı lisans programları için yıllık yaklaşık 50 €, yüksek lisans için 300 € gibi oldukça düşük ücretler yer alıyor. Uluslararası öğrencilerin öğrenim ücreti muafiyetinden yararlanıp yararlanamayacağı ise kabul ve öğrenci statüsüne göre ayrıca teyit edilmeli.

Özel üniversitelerde de farklı alternatifler mevcut. Amerikan eğitim modeli sunan RIT Kosovo'da yıllık öğrenim ücreti yaklaşık 6.840–7.140 € seviyesindeyken, UBT ve AAB gibi üniversitelerde bölüm, burs ve ödeme koşullarına göre farklı ücretlendirmeler uygulanabiliyor. Ücretler 2 döneme bölünebiliyor ve dönemlerde taksitlendirile biliyor. 

Bir diğer önemli konu ise halk arasında “mavi diploma” olarak bilinen Diploma Eki. Bu belge, birçok Avrupa ülkesinde diploma denkliği sağlıyor. Üniversitenin akreditasyonu, programın tanınırlığı ve hedef ülkenin koşulları mutlaka değerlendirilmeli.

Benim burada gördüğüm fırsat yalnızca uygun maliyetli eğitim değil. Yeni bir ülkede çalışırken yabancı dil geliştirmek, farklı kültürlerden insanlarla tanışmak, uluslararası bağlantılar kurmak ve akademik gelişimi sürdürmek, gelecekte sahip olacağınız seçenekleri artırabilir.

Çünkü yeni bir ülkeye gitmenin getirisi yalnızca ekonomik değil; kişisel ve mesleki gelişim de olabilir.

Bazen en büyük risk, yalnızca bugünü hesaplamaktır

Genç arkadaşıma hiçbir zaman “Kesinlikle gelmelisin” demedim. 

Çünkü böyle bir kararın herkes için doğru olacağını söylemek mümkün değil.

Aile koşulları, sağlık, çalışma dayanıklılığı, mevcut gelir, birikim, borçlar ve hukuki durum kişiden kişiye değişir. Üstelik 12 saatlik çalışma düzeni ciddi bir fiziksel yük getirir. Motosikletle teslimat yapmak trafik ve hava koşulları nedeniyle güvenlik riskleri de taşır. Bu sebeple tercihim daima deneyimli arkadaşlara yön vermek üzerine 

Şunu anlatmaya çalıştım:

Bugün Türkiye'de kazandığı rakamla Kosova'da kazanabileceği rakamı karşılaştırması tek başına yeterli değildi. Karşılaştırması gereken şey iki farklı gelecek senaryosuydu.

Birinde mevcut düzenini sürdürecekti.

Diğerinde ise yeni bir ülkede gelir elde ederken farklı bir pazar tanıyacak, birikim yapmaya çalışacak ve belki birkaç yıl sonra kendi işini kurma seçeneğini değerlendirecekti.

İkinci yolun başarı garantisi yoktu. Ama değerlendirilmesi gereken başka getirileri vardı.

Bazen bir kararın en büyük getirisi, size bugün ne kazandırdığı değil, yarın kaç farklı seçeneğiniz olacağıdır.

Masanın Diğer Tarafı Notu

Bir iş teklifini değerlendirirken yalnızca maaşınızı karşılaştırmayın.

Beş farklı hesabı birlikte yapın:

1. Bugün ne kadar kazanacağım?

2. Tüm giderlerden sonra ne kadar biriktireceğim?

3. Bu işi sürdürülebilir ve güvenli koşullarda yapabilecek miyim?

4. Bu süreçte hangi becerileri, bağlantıları ve deneyimleri kazanacağım?

5. Üç yıl sonra önümde hangi yeni seçenekler olacak?

Çünkü kariyeriniz yalnızca çalıştığınız işlerden oluşmaz. O işlerin size kazandırdığı hareket alanından da oluşur.

Bazen bir iş yalnızca gelir sağlar. Bazen ise geleceğinizi kurmak için ihtiyaç duyduğunuz ilk sermayeyi, ilk deneyimi ve ilk cesareti kazandırır.

Asıl mesele, o farkı görebilmektir.